Wernisaż wystawy „Wola 1944: Wymazywanie. Ludobójstwo i sprawa Reinefartha”

- Oglądamy dzisiaj wystawę poświęconą rzezi Woli – jednej z wielu zbrodni II wojny światowej, która mimo tylu lat i tylu badających ją instytucji i naukowców pozostaje wciąż do końca niepoznana” – powiedział wicepremier, minister kultury i dziedzictwa narodowego prof. Piotr Gliński podczas wernisażu wystawy „Wola 1944: Wymazywanie. Ludobójstwo i sprawa Reinefartha” w Muzeum Powstania Warszawskiego. Organizacja wystawy była możliwa dzięki rozbudowanemu programowi archiwalnemu Instytutu Pileckiego oraz wieloletnim badaniom Hanny Radziejowskiej, kierownika Pilecki-Institut in Berlin, pełnomocnika ds. współpracy polsko-niemieckiej.

Trzeba o niej pamiętać, ponieważ to był straszny czas, a na Woli wydarzyła się zbrodnia potrójnie straszna. Po pierwsze – to była zbrodnia wojenna, zbrodnia ludobójstwa. Po drugie to była zbrodnia nieukarana - z wszystkimi implikacjami tego słowa, czyli zbrodnia, która powoduje kolejne zbrodnie i niesprawiedliwości. Po trzecie – to zbrodnia, która mimo tylu lat i tylu badających ją instytucji i naukowców pozostaje wciąż do końca niepoznana, do tego stopnia, że dzisiaj w materiałach możemy znaleźć dane, że zamordowano od 15 do 60 tysięcy osób – podkreślił prof. Piotr Gliński.

Szef resortu kultury i dziedzictwa narodowego wskazał, że zbrodni z czasów II wojny światowej, o których nadal nie mamy pełnej wiedzy, jest dużo więcej – takim przykładem Intelligenzaktion prowadzona na terenie całej Polski, ale także zbrodnia Holokaustu.

- Ta niewiedza jest spadkiem, który musimy nieść na naszych barkach. Ale jednocześnie musimy się temu przeciwstawiać. Dzisiejsza wystawa jest krokiem naprzód w tym kierunku. Dlatego dziękuję instytucjom, które walczą z tą niewiedzą, z tą bezradnością i ze skutkami zaniechań. Bo trzeba powiedzieć jasno, że były zbrodnie, było ludobójstwo, a później były całe lata zaniedbań. Oby w przyszłości to się nie powtórzyło – zaapelował wicepremier Piotr Gliński.

O wystawie

Wystawa, przygotowana przez Instytut Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego w 78. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego oraz zbrodni niemieckich w Warszawie, prezentuje przebieg wydarzeń na Woli na początku sierpnia 1944 r. z perspektywy mieszkańców dzielnicy. Składają się na nią eksponaty – rzeczy osobiste ofiar, a także świadectwa ocalonych wydobyte zarówno z telewizyjnych archiwów, jak i tworzonych współcześnie kolekcji historii mówionej.

Organizacja wystawy była możliwa dzięki wieloletnim badaniom Hanny Radziejowskiej oraz rozbudowanemu programowi archiwalnemu Instytutu Pileckiego. W toku kwerend udało się dotrzeć do akt śledztwa w sprawie Heinza Reinefartha, przechowywanych w Landesarchiv Schleswig-Holstein, zawierających wiele niepublikowanych dotąd zdjęć i dokumentów.

Korzystając ze zbioru ponad 100 fotografii, zgromadzonych w aktach śledztwa prowadzonego w sprawie Reinefartha przez prokuraturę we Flensburgu w latach 1961–1967, wystawa opowiada historię postępowania, które ostatecznie zakończyło się umorzeniem, pozostawiając zbrodniarza na wolności.

Prezentowane materiały układają się w retrospektywną opowieść o dramatycznych losach mieszkańców Woli. Odsłaniają także kulisy działania powojennego niemieckiego wymiaru sprawiedliwości, który okazał się, w tym przypadku, rażąco nieskuteczny. Wystawa demaskuje manipulacje, którymi posługiwali się w śledztwie powołani na świadków podkomendni Reinefartha – sprawcy zbrodni na Woli. Pokazuje także, że niemiecka prokuratora dysponowała dowodami obciążającymi Reinefartha, w tym zeznaniami ocalałych z ludobójstwa, przekazanymi przez stronę polską w ramach pomocy prawnej. Narrację uzupełniają doniesienia i komentarze prasowe z lat 60., które stanowią ilustrację reakcji opinii publicznej na sprawę Reinefartha – zarówno w komunistycznej Polsce, jak i w Niemczech zachodnich.

Wśród prezentowanych zdjęć szczególną wartość ma kolekcja ponad 30 oryginalnych fotografii, które Hanns von Krannhals – niemiecki historyk Powstania Warszawskiego – wykonał w miejscach masowych egzekucji na Woli podczas wizji lokalnej w 1962 r. Niektóre z nich zawierają odręczne szkice, przedstawiające przebieg wydarzeń w sierpniu 1944 r.: usytuowanie stanowisk karabinów maszynowych i miejsca gromadzenia ciał ofiar, a także nieistniejące już w latach 60. elementy topografii miasta.

Na wystawie po raz pierwszy prezentowany jest niepublikowany dotąd w Polsce wywiad z Heinzem Reinefarthem, przeprowadzony przez telewizję niemiecką w 1964 r. Zbrodniarz posługuje się w nim tymi samymi argumentami i usprawiedliwieniami, które zapewniły mu bezkarność. Zestawiony z ujęciami filmowymi z wyspy Sylt oraz wypowiedziami Reinefartha ze słynnej rozmowy z Krzysztofem Kąkolewskim, materiał oddaje atmosferę, w której główny sprawca ludobójstwa na Woli spędził resztę życia w popularnym kurorcie nad Morzem Północnym.

Rzeź Woli

W pierwszych dniach Powstania Warszawskiego na Woli doszło do zbrodni o znamionach ludobójstwa. Między 5 a 7 sierpnia 1944 r., wykonując rozkaz Adolfa Hitlera i Heinricha Himmlera, Niemcy zamordowali od 15 do 60 tys. osób. W licznych masowych i indywidualnych egzekucjach zamordowano tysiące polskich mężczyzn, kobiet i dzieci, w tym pacjentów i personel trzech wolskich szpitali. Ciała ofiar palono. Zbrodni dokonali żołnierze i policjanci, którymi dowodził Grupenführer SS Heinz Reinefarth.

Po wojnie Heinz Reinefarth pracował w RFN jako adwokat, został burmistrzem Westerland na wyspie Sylt oraz deputowanym do Landtagu w Szlezwiku-Holsztynie. Mimo wielu starań, nigdy nie udało się pociągnąć go do odpowiedzialności.

Rzeź Woli bywa uznawana za największą jednostkową masakrę ludności cywilnej dokonaną w Europie w czasie II wojny światowej, a zarazem największą w historii jednostkową zbrodnię popełnioną na narodzie polskim.

Źródło: gov.pl